موضوع: جمله

تعریف جمله:
مجموعه‌ای از واژگان که دارای معنی مستقل و تمام باشد جمله خوانده می‌شود.
جمله سخنی است که حداقل دارای دو جزء اصلی باشد.
نهاد و گزاره.
در جمله حداقل یک فعل وجود دارد.
گروه، واژه، واژک
هر جمله از جزء‌های کوچک‌تری تشکیل می‌شود:
1- گروه: دارای یک هسته و چند وابسته است.
دانش‌آموزان (هسته) کلاس (وابسته) پنجم (وابسته).
2-واژه: هر کدام از جزء‌های هسته را واژه‌ای تشکیل می‌دهد.
3- واژک: بعضی واژه‌ها از جزء‌های کوچک واژک تشکیل می‌شوند.
دانش‌آموزان (واژه) کلاس (واژه) پنجم (واژه)
چهار واژک 1 واژک 2 واژک
کسره اضافه هم واژک است.

تعریف واژک: کوچک‌ترین واحد زبان است که دارای بار دستوری و معنایی است و نمی‌توان آن را به واحد کوچک‌تری تقسیم کرد.

ارکان جمله
بعض از اجزاء جمله نقش اساسی‌تری دارند که به آن‌ها ارکان جمله می‌گویند.
1- جمله‌های که فعل تام دارند دارای دو رکن هستند: علی (فاعل) آمد(فعل).
2- جمله‌های که فعل ربطی دارند دارای سه رکن هستند: هوا (مسندالیه) سرد (مسند) شد (فعل).

جایگاه و ترتیب اجزا ء جمله
نهاد: معمولا در صدر جمله می‌آید.
فعل: همیشه در آخر جمله می‌آید.
مسند: قبل از فعل ربطی می‌آید.
مفعول: معمولا پیش از فعل ربطی می‌آید.
متمم: پس از نهاد و پیش از مسند می‌آید.
اگر جمله هم مفعول هم متمم داشته باشد اول مفعول بعد متمم می‌آید.
یوسف (فاعل) کتاب را (مفعول) به کتابخانه (متمم) داد (فعل).
منادا: در آغاز جمله و پیش از نهاد می‌آید.
بدل: بعد از مبدل‌منه می‌آید.
تمیز: معمولا قبل از فعل می‌آید.
مضاف‌الیه: بعد از مضاف می‌آید.
صفت بیانی:معمولا پس از موصوف می‌آید اما صفات پیشین مثل اشاره و پرسش قبل از موصوف می‌آید.
قید: معمولا در آغاز جمله می‌آید. اما در جاهای دیگر جمله هم جای می‌گیرد.

جمله از حیث مفهوم به چهار نوع تقسیم می‌شود: خبری، پرسشی، عاطفی و امری

جمله ای که خبری را بیان می کندجمله خبری نامیده میشود.

مثال:فردا سالگرد پیروزی مردم ایران است.

جمله ای که درآن پرسشی باشد جمله ی پرسشی نامیده میشود.

مثال:فردا چه روزی است؟

جمله ای که درآن فرمانی داده شده است جمله امری خوانده میشود.

مثال:همه در جای خود بایستند.

جمله ای که عاطفه ای را به همراه داشته باشد جمله عاطفی یا تعجبی نامیده می شود.

مثال:چه باغ باصفایی!

جمله فعلی و جمله اسنادی
- جمله فعلی: جمله‌ایست که از نهاد و فعل تام ساخته شده باشد و دارای دو رکن باشد: نهاد + فعل: علی آمد.
2- جمله اسنادی: به جمله‌ای می‌گویند که از نهاد و مسند و فعل ربطی ساخته شده باشد یعنی دارای سه رکن باشد.
هوا (نهاد) سرد (مسند) است (فعل ربطی).
جمله بی فعل: به جمله‌ای گفته‌ای می‌شود که در ظاهر فعل نداشته باشد و فعل در ژرف ساخت یعنی در تقدیر باشد.
صبح بخیر، ایستادن ممنوع

جمله ساده، جمله مرکب
1-جمله ساده: جمله است که در آن تنها یک فعل به‌کار رفته باشد. علی به کتابخانه رفت.
2-جمله مرکب: جمله‌ای است که در آن بیش از یک فعل به‌کار رفته باشد. علی به کتابخانه رفت تا درس بخواند.

جمله مستقل و ناقص

1- جمله مستقل یا کامل: جمله‌ای است که به تنهایی مفهوم روشن و کامل دارد. (آزادی بزرگ‌ترین نعمت‌هاست.)
2 -جمله ناقص: جمله ساده‌ای است که به تنهایی مفهوم روشن و رسایی ندارد. (اگر وقت داشتم...)
جمله مثبت و منفی

1-جمله مثبت: جمله‌ایست که چیزی را خبر می‌دهد یا طلب می‌کند.
شیرین درس می‌خواند. برای امتحان آماده شو.
2- جمله منفی: جمله‌ای است که چیزی را نفی کند یا عدم آن را طلب کند.
شیرین درس نمی‌خواند. برای امتحان آماده نشو.
جمله معترضه: جمله‌ای است که در ضمن جمله اصلی می‌آید و مفهومی یا نکته‌ای را توضیح می‌دهد و اگر آن را حذف کنیم خللی در مفهوم اصلی پدید نمی‌آید. این جمله را بین دو ویرگول یا دو خط تیره می‌گذارند.
استادم - خدا او را بیامرزد - مرد سخن‌شناسی بود.

جمله مرکب:

جمله‌هایی هستند که معنی آن‌ها با یک فعل تمام نمی‌شود و برای آن که معنی کاملی را برسانند به چندین فعل نیاز دارند. جمله مرکب از دو جمله پایه و پیرو تشکیل شده است.
1- جمله پایه: جمله‌ای است که غالباً غرض اصلی را در بر دارد.
2- جمله پیرو: جمله‌ای است که معنی کاملی ندارد و جمله ناقصی است که مفهومی از قبیل زمان، مکان، شرط و جز آن را به مفهوم جمله پایه می‌افزاید.

ساختمان جمله

هرجمله به دو قسمت تقسیم می شود:

قسمت اول،که درباره آن خبری می دهیم که به آن نهاد می گوییم.

قسمت دوم ، خبری است که درباره قسمت اول می گوییم و آن را گزاره می نامیم.

مثال:کوروش بابل را فتح کرد .

کوروش=نهاد بابل را فتح کرد =گزاره

اقسام جمله به اعتبار نوع فعل

الف) جمله اسنادی یا اسمیه : جمله ای است که به وسیله فعل اسنادی ( است ، بود ، شد ، گشت و گردید ) حالت یا صفتی را به نهاد جمله نسبت می دهیم در این صورت فعل اسنادی( نام دیگر آن فعل ربطی است) هیچ معنی خاصی ندارد بنابراین اگر در جمله اسنادی هر فعل اسنادی دیگری به جای فعل اسنادی موجود در جمله قرار دهیم مفهوم جمله هیچ تغییر نمی کند مانند :

هوا آفتابی است هوا آفتابی بود هوا آفتابی شد و...

ارکان جمله اسنادی ( اسمیه )

نهاد ( مسند الیه ) + مسند + فعل ربطی

کتاب بهترین دوست ما است

ب) جمله غیر اسنادی یا فعلیه

در این گونه جمله ها فعل بر وقوع کاری مخصوص دلالت می کند مثل رفت ، آمد ، خورد ، اندیشید و... که به این گونه فعل ها فعل غیر اسنادی (فعل خاص ) می گویند

مثال : باران می بارد .

ارکان جمله غیر اسنادی (فعلیه)

1- نهاد( فاعل )+ فعل مانند : دوستم آمد / ماه تابید

2-نهاد (فاعل ) +مفعول +فعل مانند: دوستم کتاب را آورد

3-نهاد (فاعل )+متمم +فعل مانند: علی با دشمنان جنگید

4- نهاد(فاعل ) +مفعول +متمم+فعل مانند: او سوالش را از من پرسید

یا د آوری مهم :

هرگاه است وبود معنی وجود داشتن داشته باشد چون معنی دارد دیگر فعل اسنادی محسوب نمی شود بلکه فعل غیر اسنادی یا (خاص) است بنابراین جمله غیر اسنادی یا فعلیه می سازد مانند :

معلم در کلاس است ( وجود دارد )

مادر درخانه بود ( وجود داشت )

گشتن وگردیدن نیز اگر معنی چرخیدن، گردش گردن و جستجو کردن داشته باشد فعل خاص است و جمله ای که چنین فعلی دارد غیر اسنادی است .

مثال : من دنبال این کتاب می گردم ( جستجومی کنم)

بس بگردید و بگرددروزگار (روزگار می چرخد )

دانش آموزان در حیاط می گشتند ( گردش می کردند)